Bùi Tú
224–271. Bậc trọng thần và nhà địa đồ học, với những nguyên tắc vẽ bản đồ khiến ông được tôn là "ông tổ ngành bản đồ Trung Hoa".
Một con chữ duy nhất. Nghìn năm của những bậc túc nho, danh tướng và kẻ lữ hành.
Tên Gọi
Bùi là tiếng Việt của chữ 裴 — cũng chính là chữ đọc Péi trong tiếng Hán và Bae (배) trong tiếng Hàn. Ba ngôn ngữ, một cội nguồn.
Bản thân con chữ được dựng quanh bộ 衣, nghĩa là "áo", và trong nghĩa cổ xưa nhất gợi lên hình ảnh một tấm áo lễ dài rộng — y phục của người đứng nơi công đường trọng vọng. Qua bao thế kỷ, nghĩa ấy dịu lại thành sự trang nhã, sung túc và cốt cách nho phong — những phẩm chất mà mỗi dòng họ mong gửi gắm vào tên mình.
Cái tên còn ngân lên một âm hưởng dịu dàng khác trong tai người Việt. Nói mộc mạc, bùi là vị thơm ngậy, béo bùi, đằm thắm — vị của mè rang, của hạt lạc, của một mùa gặt no đủ. Họ Bùi và vị bùi vốn không chung một gốc, nhưng sự trùng hợp ấy đã thành một phần khiến cái tên được thương: một dòng họ mà chính âm thanh của nó đã nghĩa là bùi, ngon nơi đầu lưỡi.
Cội Nguồn Xa Xưa
Từ rất lâu trước khi cái tên này đến Việt Nam, chữ 裴 đã thuộc về một trong những gia tộc lừng lẫy bậc nhất lịch sử Trung Hoa — họ Bùi đất Hà Đông (河東裴氏).
Từ đất tổ Hà Đông, nơi khúc quanh của Hoàng Hà thuộc Sơn Tây ngày nay, họ Bùi hưng khởi từ thời Đông Hán và trụ vững gần đỉnh cao quyền lực suốt gần một nghìn năm — qua thời Tam Quốc, qua Lục Triều phân liệt, rồi đến những triều đình vàng son Tùy và Đường. Tương truyền dòng dõi ngược về Bùi Lăng (裴陵), và xa hơn nữa là họ Phong thời thượng cổ, hậu duệ của vua Chuyên Húc trong huyền sử, được phong ở đất Bùi và lấy đó làm họ.
Họ nổi danh cùng lúc bởi hai điều: quan tước và học vấn. Gia tộc sản sinh khanh tướng qua từng thế hệ, đồng thời lừng danh về sở học kinh điển Nho gia. Tám anh em trong họ — được đời nhớ tên là Bát Bùi (八裴) — được nhắc đến ngang hàng với họ Vương đất Lang Nha, trụ cột kia của thời đại thế gia vọng tộc ấy.
224–271. Bậc trọng thần và nhà địa đồ học, với những nguyên tắc vẽ bản đồ khiến ông được tôn là "ông tổ ngành bản đồ Trung Hoa".
547–627. Nhà ngoại giao, địa lý và tể tướng, người khảo vẽ Tây Vực cùng những nẻo đường của Con đường Tơ lụa.
570–629. Một trong những người khuyên Lý Uyên dấy binh dựng nên nhà Đường — và làm tể tướng buổi đầu triều ấy.
Hành Trình Về Nam
Những cái tên di chuyển theo cách con người, chữ nghĩa và bậc túc nho di chuyển. Suốt những thế kỷ dài khi chữ Hán là ngôn ngữ văn chương chung của cả vùng Đông Á, chữ 裴 đã bén rễ vào đất Việt — và trổ thành một cội rễ hoàn toàn của riêng mình.
Đến khi Việt Nam đã trọn vẹn là chính mình, Bùi không còn là một chữ mượn mà đã thành một họ bản địa, lan khắp những làng quê miền Bắc và truyền qua bao thế hệ nông phu, quan lại, binh tướng và thi nhân. Ngày nay, đất gốc của họ là đồng bằng sông Hồng — cái nôi xưa của văn minh Việt — nơi gần một phần ba những người mang họ này vẫn đang sinh sống.
Một lời thành thật cho ai đang lần tìm gốc gác của mình: cùng mang chữ 裴 với họ Bùi đất Hà Đông là chung một di sản của cái tên, chứ không phải một dòng dõi có ghi chép nối liền với chính những vị tổ ấy. Điều mà mọi người họ Bùi thực sự cùng chia sẻ là con chữ, bề dày lịch sử của nó, và sức nặng nó đã gánh qua ba nền văn hóa. Di sản ấy là có thật, và nó là của bạn.
Những Người Đã Mang Nó
Xuyên suốt lịch sử Việt Nam, họ Bùi cứ hiện lên hết lần này đến lần khác nơi những đường biên gay gắt nhất của câu chuyện — trên chiến địa, chốn triều đình ngoại quốc, trên khung vải, và ở tiền tuyến của khoa học.
Nữ tướng lừng danh của nhà Tây Sơn. Tinh thông kiếm cung, bà chỉ huy một đội tượng binh và được liệt vào hàng "Tây Sơn ngũ phụng thư" huyền thoại. Tương truyền bà từng cứu người chồng tương lai của mình khỏi nanh cọp.
Cô ruột của Bùi Thị Xuân và cũng là một nữ tướng, về sau bà trở thành Hoàng hậu của vua Quang Trung — một trong những bậc nữ lưu võ nghệ lẫy lừng của thời đại.
Một nhà canh tân sinh ra trong cảnh hàn vi giữa những người chài lưới, để rồi năm 1873 trở thành người Việt Nam đầu tiên được ghi nhận đã đặt chân đến Hoa Kỳ — được phái đi tìm sự trợ giúp của Mỹ trước cuộc xâm lăng của Pháp.
Người họa sĩ được yêu mến của phố cổ Hà Nội rêu phong. Những bức phố của ông đặc sắc đến mức có riêng một cái tên trong tiếng Việt — "Phố Phái".
Người tiên phong của đồ họa máy tính, với mô hình phản xạ và tô bóng Phong vẫn đang thắp sáng gần như mọi hình ảnh 3-D được dựng nên ngày nay — từ phim ảnh, trò chơi đến thiết kế.
Một trong những thi nhân và dịch giả sung mãn, kỳ dị bậc nhất của Việt Nam — một tài năng phóng dật mà thơ và giai thoại còn sừng sững trong nền văn học hiện đại.
Cái Tên Hôm Nay
Bùi là họ phổ biến thứ chín trên khắp Việt Nam, nằm trong nhóm mười họ lớn nhất.
Người tại Việt Nam mang họ Bùi — tức cứ chừng bốn mươi bảy người lại có một.
Các gia đình họ Bùi sống ở đồng bằng sông Hồng, đất gốc lịch sử của cái tên.
Quốc gia nay đã có ít nhất một nếp nhà họ Bùi — một cái tên theo chân người Việt đi khắp thế giới.